Händel i uniwersalna historia miłosna o Juliuszu Cezarze z Glyndebourne cz. 2

http://www.8notes.com

Pompejusz, którego stosunki z ojcem Kleopatry i Ptolemeusza XIII nigdy nie były napięte, spodziewał się życzliwego przyjęcia. Plutarch dramatycznie informuje, że w tamtym momencie droższa byłaby mu nawet zniewaga niż łaska Cezara [1] i na nieszczęście dla tego pierwszego Egipcjanie wykazali się niezwykle logicznym rozumowaniem:

 

Teodotos, popisując się swą sztuką dowodzenia i wymowy, oświadczył, że żadna z tych propozycji nie jest bezpieczna: jeśli go przyjmą, będą mieli wroga w Cezarze, a w Pompejuszu despotę; jeśli odrzucą, to i wobec Pompejusza zawinią, że go nie przyjęli, i wobec Cezara, że go wypuścili. Najlepiej więc wysłać ludzi i zgładzić tego człowieka. W ten sposób Cezarowi się przysłużą, a Pompejusza nie będą się bać. Kończąc dodał ze śmiechem, że „zmarły nie kąsa".

(77)
 

W tym czasie Pompejusz żegnał się z najbliższymi. Plutarch wkłada w jego usta słowa z zaginionego utworu Sofoklesa, o królestwie tyrana, w którym człowiek wolny staje się niewolnikiem [2]. Niedługo później – wierząc kronikarzowi – zostaje zamordowany na oczach żony, syna i załogi, która pozostała na okrętach. Mordercy zabierają jego głowę do pałacu, a ciało wrzucają do wody. W Juliuszu Cezarze motyw ten – faktycznie - występuje. Ba, staje się jednym z przedmiotów całego dramatu. Nie trzeba długo czekać, wkrótce potem Cezar przybywa do Egiptu jako zwycięzca. Zaznacza to dobitnie, kiedy dziarskim krokiem wmaszerowuje na scenę:

 
Presti ormai l'egizia terra                         Niechaj egipska ziemia
le sue palme al vincitor!                           odda swój wawrzyn zwycięzcy!
 
I dalej w recytatywie, zwracając się do Curia:
 

Curio, Cesare venne, e vide e vinse;           Curio, Cezar przyszedł, spojrzał
                                                               i zwyciężył;

giŕ sconfitto Pompeo invan ricorre               Pokonany Pompejusz darmo
                                                               prosi króla Egiptu

per rinforzar de' suoi guerrier lo stuolo         by ten
d'Egitto al re.                                            dodał mu wojska
 

Po przywitaniu z Kornelią i Sektusem – żoną i synem Pompejusza, którzy według kronikarzy znajdowali się przecież na okręcie, nadchodzi Achillas z podarkiem. Nic nie podejrzewającym Rzymianom pokazana zostaje odrąbana głowa ostatniego z rywali Cezara [3].

 

Na widok głowy zabitego, którą mu przyniósł Teodotos, odwrócił się, a potem, gdy mu przyniesiono jeszcze jego sygnet, miał łzy w oczach.

 

Zgadza się prawie wszystko, a w zasadzie nic z tych rzeczy nie ma miejsca. Wiadomo, że kompozytor nie wprowadzi kolejnej niepotrzebnej postaci, więc zastępuje Tedotosa wodzem egipskich wojsk Achillasem, który w całej operze odgrywa dość znaczącą rolę. Cezarowi z kolei daleko jest do płaczu. Jest zwycięzcą, a przez to wybacza, jednak, gdy pozbawia się go możliwości łaskawego potraktowania wroga, nie pozostaje mu nic innego jak okazać swoją niepochamowaną złość. Ale Empio, dirò, tu sei nie jest tylko krytyką despoty, jest także, a może przede wszystkim, apoteozą sprawiedliwego i miłosiernego władcy, którego Cezar utożsamia

 
 
Empio, dirň, tu sei,                         I powiem mu, niegodziwcze
togliti a gli occhi miei,                     precz z moich oczu
sei tutto crudeltŕ.                             jesteś wcieleniem okrucieństwa
Non č da re quel cuor,                      Człowiek który nie zna litości
che donasi al rigor,                           niegodzien być królem,
che in sen non ha pietŕ.                    ani ten, kto nie zna litości
 

Od tego momentu głowa Pompejusza stanie się kartą przetargową w walce o wpływy w Egipcie, a Cezar- chcąc nie chcąc - zostanie w nią wmieszany. Zanim jednak przejdziemy do kolejnych arii i recytatywów, spróbujmy zarysować historyczne tło Egiptu w I wieku p.n.e.

Gdy w 51 r. p. n. e. umiera Ptolemeusz Auletes sprawa sukcesji tronu egipskiego jest dość prosta. Władzę w państwie sprawować ma Kleopatra VII wraz z bratem Ptolemeuszem XIII, który – jak nakazywała tradycja – musi siostrę poślubić [4]. (W kolejce do tronu pozostają jeszcze Ptolemeusz XIV i Arsinoe) Libretto Hayma nie podaje tej informacji, w Personaggi Ptolemeusz figuruje jedynie jako fratello di Cleopatra – contralto.

Nie jest również wpisana kwestia zasadnicza. Historyczny Ptolemeusz ma w 51 r. p. n. e dziesięć lat, czyli Cezar u Händla boryka się z trzynastolatkiem, którego Kleopatra nazywa zniewieściałym kochankiem, sugerując mu, żeby, zamiast rządzeniem, zajął się miłostkami (Anzi tu per, effeminato amante/va dell’etr sui albori,/de regno invece a coltivar gli amori! [5]) Przyznajmy, Ptolemeusz i Achillas (odgrywał on dużą rolę w wychowaniu władcy) noszą wszystkie cechy czarnych charakterów. Robią wszystko, żeby Kleopatrę odsunąć od władzy, ale kiedy patent z głową  nie sprawdza się, postanawiają zamordować Cezara.

 

W czasie tej uczty (pojednania Kleopatry I Ptolemeusza) fryzjer Cezara, człowiek tak ostrożny, że swą tchórzliwością przeszedł wszystkich innych (…) spostrzegł, że wódz królewski Achillas i eunuch Potejnos przygotowują na Cezara zamach. Cezar przeprowadził natychmiastowe śledztwo [6].

 

W operze zamiast uczty odbywa się audiencja, a barokowy Cezar nie potrzebuje fryzjerów, potrafi z góry przewidzieć zagrania przeciwników:

 
 
Va tacito e nascosto,                              Cicho skrada się
quand'avido č di preda,                            przebiegły łowca, gdy pragnie
l'astuto cacciator.                                    dopaść zdobyczy
E chi č mal far disposto,                          Ten kto powziął niecny zamiar,
non brama che si veda                             nie chce by wyszła na jaw

l'inganno del suo cor.                               przewrotność jego serca.
                                             

Swój pomysł na wykorzystanie obecności rzymskiego dyktatora ma również Kleopatra. Cezar nie miałby już żadnego pretekstu do przebywania w Egipcie, chociaż zdawał sobie prawdopodobnie sprawę, że Rzym i Egipt mają wspólne interesy, więc nie mógł zostawić dwóch zwalczających się stronnictw, ale trwale mogła go zatrzymać jedynie interwencja kobiety:

 

Kleopatra zabrała jednego ze swych zaufanych ludzi, Apollodora z Sycylii, wsiadła z nim do łodzi i gdy się już ściemniało, podpłynęła na niej pod pałac królewski. Ponieważ zaś nie mogła się inaczej ukryć, weszła do skórzanego worka na pościel, ułożyła się w nim wzdłuż, po czym Apollodor zasznurował worek i tak go poniósł wprost do Cezara. Ta przemyślność Kleopatry od razu podbiła serce Cezara, a niebawem przez swą zalotność i całe zachowanie się i wdzięki, zwycięstwo swoje jeszcze bardziej nad nim utrwaliła [7].

 

Ta sytuacja ma miejsce, ale nie podczas pierwszego spotkania kochanków. Tak u McVicara rozpoczyna się aria V'adoro pupille [8]. Tyle, że Cezar nie wie jeszcze, że kobieta, której się przygląda jest Kleopatrą.

To najodpowiedniejszy moment na wprowadzenie jeszcze jednego elementu, stanowiącego fundament operowy, to jest intrygi miłosnej. Najprościej będzie przyznać, że Kleopatra wcale nie kocha Cezara, który jest dla niej jedynie środkiem do osiągnięcia celu. Uwiedzenie go doprowadzi do pomyślnego rozstrzygnięcia sporu o sukcesje tronu. Długo ukrywa swoją tożsamość, wyjawia ją dopiero pod koniec aktu drugiego, gdy pragnie ocalić Cezara przed śmiercią z rąk zamachowców. Będzie jeszcze czas, by dokładnie przyjrzeć się relacji tych dwojga. Ważniejsza jest teraz wojna aleksandryjska [9], która ostatecznie miała rozstrzygnąć spór.

Wszyscy kronikarze podobnie określają ten konflikt jako przewlekły i trudny dla Rzymian [10]. Cezar walczył na niesprzyjającym terytorium miasta. Dużym zwycięstwem było zdobycie latarni morskiej na Faros, ale wyspa wciąż pozostawała poza zasięgiem floty rzymskiej [11]. W końcu jednak i ten cel został osiągnięty i rzymianie rozpoczęli budowę grobli. Wówczas doszło do nieszczęścia. Po niespodziewanym ataku Egipcjan żołnierze Cezara w przerażeniu zaczęli uciekać na okręty, nie zważali jednak, do jakich jednostek wsiadają, a że wsiadali w większości do łodzi Cezara, ta stała się wkrótce tak przeciążona, że Imperator w celu ratowania życia musiał wskoczyć do wody. Tak tłumaczy incydent narrator Wojny aleksandryjskiej:

 
Cezar, jak długo to było możliwe, starał przez dodawanie otuchy zatrzymać swoich  przy moście i umocnieniu, ale sam też znajdował się w takim samym jak oni w niebezpieczeństwie; gdy jednak spostrzegł, że wszyscy odstępują, również wycofał się na swój statek. Podążający w ślad za nim tłum żołnierzy wtargnął na statek i wskutek tego nie  można było nim ani manewrować, ani odbić od brzegu. Cezar przeczuwając, że może  nastąpić to, do czego rzeczywiście doszło, zeskoczył ze statku i wpław dotarł do stojących opodal okrętów [12].
 

U Plutarcha okazuje się, że wydarzenia na statku, a w zasadzie to, co działo się po nich, przybrały dalece dramatyczniejszy obrót. Cezar mianowicie:

 

…rzucił się w morze i tak, z największym wysiłkiem pływając, ledwie uratował swe życie. Miał wtedy przy sobie, jak piszą, jakiś plik zwojów, i nie wypuścił ich z ręki, mimo że tonął i był pod obstrzałem nieprzyjacielskich pocisków; w jednej ręce trzymał te zwoje nad głową, a z pomocą drugiej ręki płynął.

 
Swetoniusza zaś cały efekt wzmacnia używając płaszcza oficerski, który Cezar ma trzyma w zębach:
 

Skoczył do morza i przepłynął dwieście kroków (296 m) do najbliższego statku, ze wzniesioną lewą ręką, aby pisma, które trzymał nie zamokły; w zębach trzymał swój płaszcz generalski, aby nie stał się łupem wroga. (64, przekł. J. Niemirsa – Pilszyńska)

 

Giulio Cesare Händla również gwarantuje przeżywalność Cezara. Widać jak ostatkiem sił wydostaje się z wody i stara się doczołgać na środek sceny. Nieważne jest jak długą odległość przepłyną i czy miał przy sobie jakieś zwoje (z pewnością nie). Ważne jest natomiast, że został sam, jego żołnierze leżą martwi, a on - człowiek, który przecież trząsł znaczną częścią antycznego świata, nie wie, co robić:

 
Dall'ondoso periglio                               Z groźnych fal szczęśliwy los
salvo mi porta al lido                             wyniósł mnie cało na brzeg
il mio propizio fato.                                Niebiańskie parki nie przecięły
Qui la celeste Parca                              jeszcze nici mego żywota
non tronca ancor lo stame                      Ale dokąd pójść?
alla mia vita!                                          Kto przyjdzie mi z pomocą?
Ma dove andrň? e chi mi porge aita?        Gdzie moje wojska? Gdzie legiony,
Solo in queste erme arene                       które torowały drogę do tylu zwycięstw?
al monarca del mondo errar conviene?      Władca świata ma błądzić sam w
                                                             tych pustynnych piaskach?
 
Po tych słowach następuje jedna z najbardziej przejmujących arii całej opery Aure, deh, per pietŕ.
 
Aure, deh, per pietŕ                       Wietrze, przez litość,
spirate al petto mio,                      powiej na moją pierś,
per dar conforto, oh dio!                 aby ukoić, o Boże!

al mio dolor.                                 mój ból.
                                                                                                   (fragment)

 
W zasadzie rola Cezara w walce o Egipt kończy się ze śmiercią Achillasa (u Händla zostaje zdradzony przez Ptolemeusza, który od początku liczył się z możliwością poniesienia tej ofiary) oraz Ptolemeusza, który – jak podają źródła – tonie w Nilu [13], w operze tymczasem zamordowany zostaje przez Sextusa – syna Ptolemeusza.

Trudno jest jednoznacznie ocenić działania Cezara w Egipcie. Rzym zyskał niewiele na konflikcie, jeśli nie liczyć niezwykle korzystnych stosunków partnerskich. Wielu badaczy przychylnie ustosunkowuje się do tego związku, o wiele bardziej niż kronikarze. Skłonni są wierzyć, że Kleopatra i Cezar szczerze się kochali – mimo że oficjalnie królowa stała się współmałżonką Ptolemeusza XIV, ale ten był tylko figurantem, pozbawionym nawet rady regencyjnej [14]. Wszystko to schodzi jednak w obliczu Juliusza Cezara w Egipcie na dalszy plan, ponieważ w ostatniej-dziesiątej scenie aktu III Cezar kwituje zobowiązania Kleopatry wobec Rzymu pochwałą jej pięknych włosów:

 
 

Amor, chi vide mai piů bella chioma?             
Najdroższa, czy ktoś widział tak piękne włosy?

 
 
Później usłyszymy już tylko apoteozę miłości Cezara i Kleopatry i życzenia chóru, aby radość powróciła do naszych serc.  Jednakże relacja tych dwoje jest o tyle niecodzienna, że aż warta głębszej analizy. W Glyndeboure rozgywa się  bowiem między dwoma kobietami
Monika Gromala
Studentka Komparatystyki Wydziału Polonistyki UJ

link do następnej części


 

[1] Zob. Plutarch, dz. cyt., 77, 15.
[2] Ktokolwiek w dom tyrana wchodzić się odważy,/ Jest jego niewolnikiem, choć wszedł jako wolny.
[3] Losy Kornelii i Sekstusa stanowią drugą dużą oś narracyjną opery Händla. Mimo to, nie chcąc nadmiernie wydłużać tekstu pracy, zdecydowałam się na pominięcie tego epizodu
[4] Zob. P. Vanderberg, Cezar i Kleopatraostatnie dni Cesarstwa Rzymskiego, przekł. M. Zeller, Warszawa 2006, s. 134 – 135.
    Zob. S. M. Burstein, Kleopatra i jej rządy, przekł. B. Godzińska, Warszawa 2008, s.28 - 29
[5] Akt I, scena 5.
[6] Plutarch, dz. cyt, Cezar, 49.
[7] Plutarch, dz. cyt., 613.
[8] Akt II, scena 2.

[9] Cały opis przebiegu konfliktu jest niemożliwy. Zainteresowanych odsyłam do prac A. Krawczuka, P. Southerna, P. Vanderberga oraz do Wojny aleksandryjskiej Juliusza Cezara.

[10] Zob. Swetoniusz, Żywoty Cezarów, ks. 1, 35.
     Zob. Plutarch, dz. cyt., Cezar, 49.
[11] Zob. P. Southern, Kleopatra, przekł. B. Mierzejewska, Warszawa 2002, s. 34.
[12] Wojna aleksandryjska, 21.
[13] Zob. P. Vanderberg, dz.cyt., s. 150.
[14] Zob. S. M. Burstein, dz.cyt. s. 38.
 

Powiązane Video Wszystkie video

George Frideric Handel - Passacaglia
Wiolonczela na 4 ręce
J. Brahms - tańce węgierskie - Jurij Baszmet
Camille Saint-Saëns - Karnawał zwierząt - Akwarium

Instrumenty i sprzęt muzyczny

PWM Chomiński Józef, Wilkowska-Chomińska Krystyna - Historia muzyki, t. 2
PWM Chomiński Józef, Wilkowska-Chomińska Krystyna - Historia muzyki, t. 1
Gibraltar Klamry wielofunkcyjne Stand Mount Bar SC-SPAN
Stim R 10 pka uniwersalna do KL-04

Kontakt


Maria Łakomik
Materiały prasowe, patronaty, treści. Filip Łakomik
Sprawy techniczne, integracje. Prześlij artykuł o muzyce Artykuły sponsorowane
Można bezpłatnie nadsyłać dowolne materiały (tekst/grafika/video) związane z muzyką klasyczną, które Waszym zdaniem powinny znaleźć się w serwisie. Artykuły sponsorowane przyjmujemy poprzez platformę whitepress.

Partnerzy

Księgarnia Alenuty.pl
Sprzedaż nut i książek.
  • księgarnia muzyczna

Sklep Muzyczny.pl
Instrumenty muzyczne.
  • sklep muzyczny
forum muzyczne
kultura w sieci

Copyright © 2011-2020 CameralMusic.pl